Marketlerde Yeni Dönem Kapıda! Ürünlerin Yüzde 20'si Doğrudan Üreticiden Alınacak

Sebze ve meyve fiyatlarında tarladan rafa uzanan zincirin kısaltılması için hazırlanan yeni Hal Yasası taslağı, market raflarında önemli bir değişikliğin kapısını aralıyor. Taslağa göre zincir marketlerin sattıkları ürünlerin yüzde 20'sini doğrudan üreticiden alması zorunlu hale getirilecek. Düzenlemeyle üretici ve kooperatiflerin desteklenmesi, aracılık zincirinin kısaltılması ve sektördeki kayıt dışılıkla mücadele için denetimlerin sıkılaştırılması hedefleniyor.

"Büyük marketlere yüzde 20 zorunluluğu gelecek"

Türkiye Halciler Federasyonu (TÜRKHAL) Başkanı Yüksel Tavşan, taslaktaki alım şartını "Büyük marketlere sattığı ürünün yüzde 20'sini doğrudan üreticiden alma zorunluluğu gelecek" sözleriyle aktardı. Tavşan, taslağın üreticiyi koruyan hükümlerini olumlu bulduklarını, düzenlemenin daha şeffaf bir piyasa oluşmasına katkı sağlayabileceğini ifade etti.

Bugün bir domatesin ya da bir kasa elmanın tüketiciye ulaşana kadar birkaç el değiştirdiği biliniyor. Üreticiden komisyoncuya, oradan toptancıya ve perakendeciye geçen her halkada fiyat yükseliyor. Bu nedenle üreticinin tarlada sattığı fiyat ile tüketicinin markette ödediği fiyat arasındaki makas zaman zaman birkaç katına çıkabiliyor. Yeni düzenlemenin temel amacı da bu makası daraltmak.

Üretici birliklerine ücretsiz arazi

Tavşan'ın verdiği bilgiye göre taslaktaki destekler yalnızca satış zorunluluğuyla sınırlı değil. Üreticilere kira, depolama, nakliye ve vergi alanlarında çeşitli kolaylıklar sağlanması öngörülüyor. Üretici birliklerinin hal benzeri bir satış yeri kurması halinde ücretsiz arazi tahsisi ve maddi destek verilmesine yönelik düzenlemeler de taslakta yer alıyor. Böylece üreticilerin ürünlerini aracıya muhtaç kalmadan doğrudan pazarlayabileceği yeni satış noktalarının oluşması hedefleniyor.

Kooperatif sayısı iki katına çıkarılacak

Taslakla üreticinin ürününü doğrudan pazarlaması, pazarlık gücünün artırılması ve haksız fiyat oluşumunun önlenmesi amaçlanıyor. Kooperatif sayısının kısa vadede iki katına çıkarılması da hedefler arasında bulunuyor. Küçük üreticinin tek başına büyük market zincirleriyle pazarlık yapması zor olduğu için kooperatifler, ürünleri toplayıp standart hale getirerek marketlere tedarik etmede kilit rol üstlenecek.

Kayıt dışılıkla mücadele

Tedarik zincirindeki işlemlerin daha görünür hale getirilmesinin amaçlandığını belirten Tavşan, sebze ve meyve ticaretindeki kayıt dışılığa dikkat çekti. Tavşan, "Kayıt dışılık bizim meslekte çok fazla. Bunun azalması ve şeffaf bir piyasa için yeni maddeler getiriliyor" dedi. Taslakta yerli ürün satışını destekleyen teşviklerin artırılması, kayıt dışılığın ve vergi kayıplarının azaltılması da öngörülüyor.

Tüketicinin cebine yansır mı?

Düzenlemenin market fiyatlarına etkisi, uygulamanın nasıl hayata geçirileceğine bağlı olacak. Aracı sayısının azalması teorik olarak hem üreticinin daha yüksek fiyattan satış yapmasına hem de tüketicinin daha uygun fiyata ulaşmasına imkân tanıyor. Ancak ürünlerin toplanması, soğuk zincirde taşınması ve depolanması gibi lojistik maliyetler, tasarrufun ne kadarının rafa yansıyacağını belirleyecek. Bu nedenle üretici birliklerine verilecek depolama ve nakliye desteklerinin etkisi yakından izlenecek.

Üretici açısından ne değişecek?

Düzenleme hayata geçerse, özellikle küçük ve orta ölçekli üreticiler için büyük market zincirlerine doğrudan ürün satma imkânı doğacak. Bugün pek çok çiftçi ürününü hasat zamanında komisyoncuya düşük fiyatla vermek zorunda kalıyor. Market zincirlerinin belirli bir oranı doğrudan üreticiden alma zorunluluğu, üreticiye düzenli ve öngörülebilir bir satış kanalı sağlayabilir. Bunun için üreticilerin kayıtlı olması, faturalı satış yapması ve ürünlerini belirli kalite standartlarına göre hazırlaması gerekecek.

Mutfak enflasyonu gündemde

Taslak, gıda fiyatlarındaki artışın hane bütçelerini zorladığı bir dönemde gündeme geldi. Özellikle taze sebze ve meyvede mevsimsel dalgalanmalar ve hal ile market arasındaki fiyat farkları uzun süredir tartışılıyor. Hükümetin hal sistemini yeniden düzenleme çalışmasının, gıda fiyatlarında daha öngörülebilir bir yapı oluşturmayı amaçladığı belirtiliyor.

Süreç nasıl ilerleyecek?

Düzenleme şu aşamada taslak niteliği taşıyor. Taslağın kanunlaşabilmesi için önce kanun teklifi olarak TBMM'ye sunulması, ardından komisyon ve Genel Kurul görüşmelerinden geçmesi gerekiyor. Bu süreçte sektör temsilcilerinin ve market zincirlerinin görüşleri doğrultusunda yüzde 20 oranında ya da uygulama takviminde değişiklik yapılması da mümkün. Yasalaşma halinde marketlere uyum için belirli bir geçiş süresi tanınması bekleniyor.